Wat als Bach nooit had bestaan?

Stel je voor: een popnummer op de radio kan niet veranderen van toonsoort, want dan klinkt de muziek vals. De basgitarist speelt geen eigen melodie meer. Hij volgt alleen maar de grondtonen van de akkoorden.

Als Johann Sebastian Bach nooit had geleefd, had onze muziek er vandaag heel anders uitgezien. Bach was geen stoffige componist die alleen kerkmuziek maakte, maar ook de architect van onze westerse muziek. Hij bracht in de tijd van de Renessance baanbrekende ideeën, waardoor muziek vanuit de kerk in de woonkamer kwam. Moderne muzikanten gebruiken zijn ideeën nog elke dag, bewust en onbewust.

De erfenis van Bach is groot. Hij heeft talloze muziekstukken geschreven, zoals de Brandenburg Concerten en koralen voor in de kerk. De belangrijkste hervormingen die hij heeft gebracht zijn de gelijkzwevende tempering en het gebruik van contrapunt.

Hoe Bach alle 24 toonsoorten bruikbaar maakte

In de tijd van Bach was stemmen een groot probleem. Stemde je een klavecimbel zo dat de ene toonsoort mooi zuiver klonk, dan was een andere toonsoort onbruikbaar vals. Componisten konden hierdoor maar een paar 'veilige' toonsoorten gebruiken en liepen snel vast in hun stukken.

In die tijd stemde iedereen af door kwinten op elkaar te stapelen. Dat was het idee van Pythagoras. Maar als je alle tonen zo stemde, kwam je niet uit. Zo komen twaalf kwinten op elkaar gestapeld hoger uit dan 7 octaven. Dit 'foutje' werd lange tijd vermeden. Monnikken zongen samen in de kerk gregoriaans en in dezelfde toonsoort. Maar als je meerstemmige en instrumentale muziek wilde maken, werd dit wel een probleem. Rond 1700 wilden componisten complexere harmonieën schrijven. Ze wilden moduleren binnen composities, zonder dat alles meteen vals ging klinken.

Bach loste dit op met een muzikaal experiment: Das wohltemperierte Klavier. Hij schreef 48 stukken in álle 24 bestaande toonsoorten voor piano. Hiermee bewees hij dat het nieuwe stemsysteem, de gelijkzwevende stemming, werkte. In dit systeem verdeel je een octaaf in twaalf exact gelijke stappen. Zonder Bach had de overstap naar dit systeem waarschijnlijk veel langer geduurd.

Contrapunt: De kunst van meerdere melodieën tegelijkertijd

Muziektheorie draaide in de achttiende eeuw om contrapunt. Dit is de kunst om verschillende melodielijnen tegelijkertijd te laten klinken. Het doel was dat elke lijn op zichzelf een mooie melodie was, terwijl ze samen logische akkoorden vormden.

Bach voltooide bijna 1080 composities. Hij was in zijn tijd de meester in het gebruik van contrapunt. Zijn complexe stukken waarin melodieën soepel door elkaar heen liepen zijn tot op de dag van vandaag een inspiratiebron voor velen. Hij schreef ingewikkelde fuga's, waarin meerdere stemmen elkaar om en om immiteren. Net als andere componisten uit zijn tijd ging hij verder dan dat, en maakte variaties van die melodieën of herhaalde ze gespiegeld. Latere componisten, zoals Mozart en Beethoven bestudeerden zijn bladmuziek intensief. Zij gebruikten zijn technieken om hun eigen muziek meer diepgang te geven.

Van de barok naar de hitlijsten: Bachs erfenis in de popmuziek

Bachs invloed reikt tot in de hitlijsten van nu. De regels die hij gebruikte voor akkoorden vormen nog steeds de basis voor pop, jazz en rock. Jazzgitarist Pat Metheny zei hier onlangs over: "Compared to Bach, man, we all suck."

Veel bekende artiesten laten zich door Bach inspireren. Hieronder vind je een aantal duidelijke voorbeelden:

The Beatles - Penny Lane

De hoge, heldere trompetpartij in dit bekende nummer is rechtstreeks geïnspireerd op Bachs Brandenburgs Concert nr. 2.

The Beatles - Blackbird

De gitaarpartij van dit nummer is een variatie op een gitaarstuk van Bach. Je hoort dat de baslijn daalt terwijl de zanglijn stijgt. Dat is klassiek contrapunt op een akoestische gitaar.

Procol Harum - A Whiter Shade of Pale

De beroemde orgelpartij in dit nummer leunt zwaar op twee bekende stukken van Bach: zijn Air op de G-snaar en de Orkestsuite nr. 3.

Paul Simon - American Tune

Paul Simon gebruikt voor dit mooie folk-nummer de melodie van een kerklied uit Bachs Mattheus Passie. Hij laat hiermee zien hoe goed Bachs muziek werkt als popmuziek.

Lady Gaga - Bad Romance

Zelfs in de moderne popmuziek duikt Bach op. De intro van dit nummer grijpt namelijk direct terug naar Bachs Fuga nr. 24.

Apollo 100 - Joy

Dit vrolijke nummer uit de jaren 70 is een moderne, up-tempo versie van Bachs bekende stuk Jesu, Joy of Man's Desiring.

Stan Getz & Michel Legrand - Back to Bach

Dit project is een echte ode aan de meester. De muzikanten combineren hierop moderne jazz met de vloeiende melodielijnen van Bach.

Benny Goodman - Bach Goes to Town

Ook in de vroege jazz was Bach een inspiratiebron. De beroemde klarinettist Benny Goodman bracht met dit swingende nummer een ode aan hem.

De erfenis: Een onmisbare schakel in de muziekgeschiedenis

Bach heeft de wetten van de muziektheorie niet in zijn eentje uitgevonden. Wel nam hij de losse ideeën van zijn tijd en smeedde ze samen tot een logisch systeem dat echt werkte. Hij zorgde zo voor een enorme versnelling in de ontwikkeling van de westerse muziek. Zonder zijn grote verzameling muziekstukken had de evolutie van harmonie en melodie er heel anders uitgezien. Elke keer als je nu een popnummer hoort met een meeslepende baslijn of een vloeiende toonsoortwisseling, luister je stiekem toch een beetje naar de nalatenschap van Bach.

Breng Bachs ideeën in de praktijk met Sonid

Je weet nu hoe Bach stemming, contrapunt en harmonie heeft gevormd—maar toonsoortwisselingen en onafhankelijke lijnen horen in echte muziek vraagt om oefening. Sonid maakt daar gestructureerde training van: vergelijk majeurtoonsoorten, oefen intervallen en akkoorden, en train je gehoor voor de lijnen die pop en jazz vandaag nog steeds aandrijven.

Klaar om te oefenen? Start vandaag nog met interactieve oefeningen in de Sonid web-app.